و از اينجاست كه برخى از مورخان ساختن شهر « بىرامسس » ( - قنتير ) را پيوند داده‌اند با گزارشى از تورات گوياى اين كه فرعون عبرانيان را در ساختن شهرى بزرگ در سرزمين جوش در شرق دلتا به بيگارى گرفت . از تورات بشنويم : « پس سركاران برايشان ( - بنى اسرائيل ) گماشتند تا ايشان را به كارهاى دشوار ذليل سازند و براى فرعون دو شهر مخازن فيتوم و رامسس را بنا كردند . « 1 » » و بر پايهء همين گزارش تورات است كه كسانى كه گفته‌اند : اسرائيليان براى فرعون كه آنان را به بيگارى گرفته بود ، در شهر ساختند : يكى فيتوم و ديگرى رامسس ، و كاوش‌هاى باستان‌شناسى نشان مىدهد كه شهر فيتوم در روزگار رامسس دوم بازسازى شده و شهر رامسس در روزگار او ساخته شده است و آمدن نام اين دو شهر در سفر خروج تورات ، اتفاقى و نسنجيده نيست ، چرا كه با ديگر دانسته‌هاى ما دربارهء ماندگارى اسرائيليان در مصر تا آنجا همخوانى دارد كه مىتوان آن را گزارشى درست و پذيرفتنى شمرد ، اگر چنين باشد ، ارزش تاريخى آن بسى بيشتر خواهد بود از فرضيه‌هايى نه چندان روشن و استوار دربارهء اين‌گونه رويدادهاى تاريخى همچون تاريخ آمدن بنى اسرائيل به مصر . بر پايهء همين‌هاست كه گروهى از پژوهشگران ، رامسس دوم را همان فرعونى مىدانند كه اسرائيليان را به بيگارى و بردگى گرفته بود . « 2 » چيزى كه كوشش‌هاى فراوان رامسس دوم در كار ساختمان سازى بسيار خوب مىخواند و جور مىآيد - به ويژه كه پايگاه او نيز در شرق دلتا بوده است و از سفر خروج نيز برمىآيد كه زيستگاه اسرائيليان در مصر از كاخ شاهى در « قنتير » دور نبوده است . فرمور 78 از اين نيز پيش‌تر رفته و آشكارا زيستگاه آنان در مصر را ، دشت‌هاى « صوعن » گفته است . « 3 » و « صوعن » نام عبرى شهر « تانيس » است در 19 كيلومترى « قنتير » كه درباره فرعون در روزگار رامسس دوم - و نه بسيار پيش از آن در روزگار « تحوتمس » سوم - در آن جا بوده است . در اين باره « جك فينگان » مىگويد : « 4 » اسرائيليان نخستين بار در روزگار « سيتى » نخست به بيگارى گرفته شدند ، سپس در روزگار رامسس دوم ، آزار و آسيب و سخت‌گيرى مصريان به آنان ، چنان فزونى گرفت كه ناگزير به گريز شدند ؛ و در همين روزگار بود كه موسى زاده

--> ( 1 ) . سفر خروج ، 1 : 11 . ( 2 ) . M . Noth , op - cit , p . 120 . ( 3 ) . مزمور 78 : 12 ، 44 . ( 4 ) . J . Finegan , op - cit , p . 120 - 134 .